ميرزا فضل الله شيرازى ( خاورى )
674
تاريخ ذو القرنين ( فارسى )
فصل هشتم : كشتىهاى تجارت دولتين روس و ايران از هر دو طرف اجازه دارند كه در بحر خزر و طول سواحل آن به طريق سابق سير كرده به كنارهاى آن فرود آيند و در حالت شكست كشتى از هر دو طرف امداد و اعانت خواهد شد . در باب سفاين حربيّه كه علمهاى عسكريهء روسيه دارند ، مثل سابق اذن تردّد در بحر خزر دارند و به غير از دولت روس ، دولتهاى ديگر اين اذن را ندارند . فصل نهم : وكلا و سفراء طرفين ، اعم از متوقّفين و عابرين بايد از دو طرف مورد كمال اعزاز و احترام شوند و درين باب دستور العملى مخصوص از طرفين مرعى و ملحوظ گردد . فصل دهم : در باب امر تجارت ، هر دو پادشاه والاجاه ، موافق معاهدهء جداگانه ، كه به اين عهدنامه ملحق مىگردد ، تصديق نمودند و اعليحضرت پادشاه ممالك ايران در باب كونسلها و حاميان تجارتى كه از دولت روس كما فى السابق در هر جا كه مصلحت دولت اقتضا كند معيّن شود ، تعهد مىكند كه اين كونسلها و حاميان را كه زياده از ده « 1 » نفر اتباع نخواهند داشت ، حمايت و احترام نمايد . ايمپراطور روسيه نيز در باب كونسلها و حاميان تجارت ايران وعده مىكند كه همين نحو مساوات منظور دارد . هرگاه از دولت ايران محققا شكايتى از كونسلهاى روس واقع شود ، وكيل يا كارگزار « 2 » دولت روس كه در دربار دولت ايران متوقف است و اختيار كونسلها و حاميان تجارت با اوست ، اذن دارد كه امر مزبور را به عنوان عاريه به ديگرى رجوع نمايد . فصل يازدهم : همهء امور و ادعاى تبعهء طرفين كه به سبب جنگ به تأخير افتاده ، بعد از انعقاد مصالحه ، موافق عدالت به اتمام خواهد رسيد . مطالباتى كه رعاياى جانبين از يكديگر يا از خزانه داشته باشند ، به تعجيل و تكميل وصولپذير خواهد شد . فصل [ 386 ] دوازدهم : دولتين عليّتين معاهدتين بالاشتراك در منفعهء تبعهء جانبين قرارداد مىكنند كه براى آنهايى كه ما بين خود به سياق واحد در دو جانب رود ارس
--> ( 1 ) . ملى : « دو » ؛ با اصل قرارداد تركمانچاى مطابقه شد ، ده نفر صحيح است . ( 2 ) . ملى و مجلس : « كارگذار »